نویسنده: هوشنگ سارنج

هوشنگ سارنج

از پر آوازه ترین نیایشگاه های هندو در بزرگشهر دهلی ، معبدیست که در سال ١٩٣٦ میلادی  ” راجا بالدیو داس بیلا  ” بنیان نهاد و به  “ویشنو ” خدای نگهبان هندویان پیشکش کرد . سازه چنان زیبا و پیچیده در گلواره های نمادین آیینی است که شش سال نیرو بر در ساخت و آذین بندی آنجا ، هزینه شده است. در جشن گشایش ، پدر هند نوین ، گاندی بزرگ هم هنباز دلبستگان واله ی الوهیت رفتاری بود.

معبد در هاله ی سنگتراشی شگفت آور، میتولوژی پیچیده ی هندویسم، پیش رفته و بسیار از تفسیرهای استوار به آموزه های فلسفی ، بهره جسته است. فضای درونی ، انباشته از تندیسهای مرمرین خدایان ، مالامال در معنای اندیشه های نماد یافته رودر روی پرستشگرانست. پرستشگاه ، بر زمینی بلند ساخته آمده است. و چشمگیر ترین آرایه ها ، تندیس وپیکرنگارهایی است از  ” شیوا ”  ” گانشا ” و  ” هانومان ” که با رنگامیزی تند و ناب رنگهای پایه ای ،  با سبک ویژه ی هندیان، پیش روی بینندگان مبهوت و مجذوب ، قد بر افراشته اند.

یکی از دیوار های بلند و پر پهنا ، داستان آفرینش ، خدایان هند ،  و بودای بزرگ را به زبان نگاره ها و ریزه کاریهای روند آفریدگاری و همچنین ، افسانه ی پهلوانان اسطوره ای پوشانده است. سنگ مرمر جیپور ، در ساخت آن اثر هنرمندانه ی آفرینشی و نمایش توان ذهنی کارفرمایان ، در حوزه ی تفسیر فلسفی سخت کار آمد شده است. افسانه های باز نموده ،در نگاره ها یا سنگتراشی ها، همه بر گرفته از دو کتاب آیینی  “گیتا” و “اوپانیشاد” می باشند.

تندیسهای فراوانی از  ”  ویشنو ” الهه  ”  دورگا  ” و  ” کریشنا ”  در جامه های زری ،  آراسته به رنگ و گلافشانیده ، در جای جای نیایشکده ، خود نمایی دارند. ” گاوش ” با پیکر انسان و سری از پیل ،  ” هانومان ” با بدن انسان و سر میمون، و دو تندیس از بودا ، در چگونگی ، مراقبه (مدیتیشن )دیدنی است. و همه گویای آنکه ،  آدمی ، آمیزه ایست ؛ جانوری -اندیشه ای که در بستر زمان ، و خواستگاه های درست می بالد و هر گروه به راه خود است و در راستای نیاز به ستایندگی ، یک چیز را می ستایند. و پرسش اینجاست که نماد های سنگی، چوبین دست ساز یا اندیشه ساز ، انسان یاریخواه را ، به کجا راه می نماید.

نمودی دیگر را می توان در پرستشگاه  “سیک”ها ، دید. آدمیانی ، جوکی، که در بند هیچ آدابی از شهروندی نیستند . آسودگی در گذران زندگی را بر شتاب در کار و خرده گیری ،برتری داده اند . خاک آلوده اند و بوی آمونیاک خشک در پیرامونشان، مهم نیست. کنار معبد باید برهنه پا شد و بر سنگفرشی سرد و خیس ، تا پله ها رفت. آنگاه با پا های شسته ، بر راهروی فرشدار ، زیر سایبانی آهنین، می روی تا پیش در بزرگ. آن در و تمام معبد ، دیوارها،  و دیگر نمادهای ستایشگری، همه ، زر پوشیده اند و تو در دریایی از نور دارایی بیکران، غرق خواهی شد.

در میانه ی تالار معبد، تختی همراه سایه بانی از ابریشم ناب ، نماد قدرت ازلی ، آویخته است و گرد بر گرد آن ، عابدان ، گرم ستایش .بیرون معبد ، دریوزگی هست و نیاز گرفتن. همه چرکین و نزار ، مرغ اندوه ، در خانه ی دل ، آشیانه می کند. هزار حفره ی آلاینده ، بر زمین، همسایه ی آدمیانیست که به گونه ای زندگانی را به ریشخند گرفته اند آنان از سر نا چاری . خانه به دوشند شب هر شب ، زیر پلی ، رو اندازی پوسیده از ماندن و رنگ گرفته از چرکابه ی بودن، را به خود می پیچند ، هم آغوش با پلشتی و خاکستر، تا، روزی دیگر. باید مرتاض بود تا، راز از دنیا بریدن را معنی کرد یا کور بود و ندید.

**********
تورنتو
٢٢  آگست ۲۰۱۳

هوشنگ سارنج

جامع  دهلی بزرگترین نمازگاه در دهلی کهنه است؛روی  زمینی بلند ساخته اند که از پیشخان پله دارش، به فراز باید رفت. برهنه پا ، بر صحنی بزرگ به پهنای آسمانی پر ستاره ، پای  خواهی نهاد. سنگفرش ، از همان ماسه سنگ سرخی است که در ساخت کاخها ، دژ سرخ و منار قطب هم، کاربری داشته. لایه های از هم گسسته ی سنگ و ساییدگی، سالمندی آن سازه ی آیینی را ، گواه است.

مهراب (محراب ) با آسمانه ی بلند و معرق کاریش اشاره ایست به فراخنای ملکوت  و  در پیشایوان اصلی نمازگزاری هم ،  گرته ی سجاده های معرق مرمرین با نقش گل. که ویژه ی هر نمازگزار است نشانگر نمادی از بهشت منظور .و بیرون از ایوان بزرگ ،  در پیرامون صحن ،  مصطبه های تاقدار با جانپناه های چوبین تراشدار ، مجموعه را کامل می کند.

بانگ فراخوانی بود وهنگام نیایش. راه رسیدن به جامع ، گذر گاهیست،نزار و باریک که بر دو کرانه اش، دکه های خرده فروشی، کهنه و چرک مرده و بیقواره ، زیر سایه ی سیمهای آویخته و درهم گوریده ی تلفن و برق ، رج بسته اند.پاتیلهای آش داغ و خوراکیهای بومی سر بار ، از قآبلمه ها ، بخار بر می خیزد.

فروشندگان ، با چشمان سیاه و  درخشنده ، ملتمسانه، در قلب نداریهای عریان ، بی اندیشه ی ریشخند، به گردشگران هزار چهره ی ملل می نگرند. و دست بر موهای شبق روغن مالیده ی برآق خود می کشند.

اگر در خیل روندگان باشی، در چنبره ی دستفروشان النگو و گردنبندهای شیشه ای و دیگر دست ساختهای ره آوردی ، مدتی ، گرفتار می شوی. یادواره ی مهاتماگاندی ، در پارکی بزرگ ، سر سبزو پر گل است و برای رسیدن بدان  جایگاه خاطره انگیز و زیارتگاه آزادی دوستان از میان دیواره ی درختان گرمسیری و همهمه ی اتومبیل و ریکشا و تاکسی موتورهای سه چرخه ای، باید راه رسیدن را عاشقانه، برید و از پشت دیوارهای قلعه ی سرخ، یادگار دوران خدمتگزاری سر بازان هندی به امپرایوری انگلستان گذشت و اندرز ژرف روزگار را دید که چگونه آن دژ استعماری اکنون مرده ریگیست در دستان سربازان هند نوین.

از معماریهای سبک این روزگار ، که دیدنیست؛ معبد  ” لتوس ” ساخته شده به شکل نیلوفر آبی است. در باغی به گستره ای ١٠/٦٤ هکتار، از بتون با پوشش سنگ مرمر سپید یونانی.  بیست و هفت گلبرگ ، ازمیان نه (٩) آبگیر سر بر آورده اند ؛ تا سازه ای گنبدین  برای نیایش و مراقبه (مدیتیشن )در پهنه ای به قطر هفتاد و   بلندای ٣٤/٢٧  متر پدید بیاورند.

**********
تورنتو
٢٠ آگوست ۲۰۱۳

هوشنگ سارنج

قطب الدین ایبک ، از اطرافیان سلطان محمود بن سام بود. در زمان وی بر هند مستولی شد و دهلی را دارالملک ساخت… (تاریخ گزیده، چاپ لندن ، ج ١ ص ٤١٢…) منار قطب ، در مجموعه ویرانه هایی، باز مانده از مسجد و مدرسه و دروازه و گورگاه یادمانی است؛ از دوران فرمانروایی شاهان مسلمان هند. گویا، بلند ترین، منار سنگ ساخت هند باشد.

منار بر پایه ی بیرونی ١٧/٥ متری و بلندای ٧٢/٥ ، آسمان دهلی را نشانه می رود و حاکمان میرنده، می پنداشتند؛ که با گذشتن از ٣٧٩ پله ی آن و رسیدن به آخرین اشکوب ٢/٥ متری، می توان، به ملکوت جاودانه، عروجی داشت. ساخت این منار، از مرمر و ماسه سنگهای سرخ، در آغاز سده ی هفتم هجری در پنج اشکوب سر گرفته است. در میان هر دو اشکوب ، ایوانی گرد و محجره دار بس متناسب، کمربندوار، بر آمده از بدنه، ستون ترکبندی شده ی هلالی را در آغوش گرفته. بر پیشانی دیداری هر ایوان هم، کتیبه ای از آیه های قرآنی و نامهای قطب الدین ایبک و سلطان محمود بن سام ، حجاری ، شده است.

دهلی، زیر پای این توده ی سنگ بر سنگ نهاده که، در خونابه ی کار بی امان بیگاری، تآر و پودش ، رنگ گرفته است؛ روزانه ، روی به گسترش دارد. مناری که ، هر رج آن ، نماد شکوهی شکسته و نمایانگر جباریت غروری ، در پیوند نمایش قهاریتی است. امروزه، سنگ سرد، و فروریختگی سازه های بهم پیوسته ی ویران ، بی چراغ و مناجاتیان ، با زبان بسته ی خونین ، می گویند : نام ستمگران، در پرچمهای آخته ی آزردگی هنر مندان گمنام، جاودانه می شود. چه ، اگر قربانگاه دیوارهای سنگی و آن اشتران بیابان نورد سنگکش، و آن پنجه های لهیده و دلهای مرده و آرزو خواه  و خونهای جاری در رگهای هم ارز، با سوگلیان بر گزیده ی حرمسراها ، نبود؛ آن همه یادواره های پر عظمت، آفریده می شد؟ پهنه ی نمازگاه و نیایشکده ی بازمانده در آوارها، همراه با سر درهای سنگی و سنگتراشی هنرمندانه ی آیه های قرآنی، سند و نشانگری برکار آمدی و همکاری هنرمندان ایرانی و هندی می باشد؛  که بسیار فرسوده است.

گذشته ی فن آوری پیشرفته ی پولاد هندی هم رو در روی منار قطب، ستونیست، گلدسته، میانه ی مسجد. بیداری هندیان در زمینه ی فن آوری گردشگری ، آنانرا، وادار ، به چیدمان نوین سنگ و آجر تپه های ویرانه ی نیایشگاه ، کرده است. بی گمان، هند با آن گذشته ی باستانی ، و گذار از سختی چند امپراتوری و انقلابی بزرگ، دیدنیهای بسیار دارد. بویژه ، دهلی، که شاه نشین همه ی قداره بندان تاریخ ستم، از پکن تا لندن بوده است.

**********

هوشنگ سارنج

سوم بهمن ٨٦ وزش باد سرد و سوز آور، از برهوت فرودگاه نو پا، ما را به تالاری از آهن بهم تابیده ی زیبا؛ هل داد . به عزم دیدن بخشی از آماجگاه سلطان محمود و نادر شاه و دیداری با گنجینه بنا های ” بابری ”  و  ” گورکانی “در خمیازه ی پرواز ٥٠٧١  ارباس ٣١٠ هواپیمایی ماهان ، فرو رفتیم. با ٤/٥ ساعت ، در بیگانگی سفر به هند، به گذشته پریدیم. دهلی گرم بود و شلوغ و پر کالا.

خونهای جاری از خشم نادر شاه افشار ، بر، چهره ی خاک تفته ی چرکین ، پیش چشمان محمد شاه گورکانی، هزاران بآر ، بیشتر ، زایایی داشته و نهال در شوره زار نفرت نشانده،نسلی دیگر رویانده است. دهلی زیر تابش خورشید و دیدن و بوییدن و پسودن هر چه ، که ، از نا آشنایی و تنهایی آدمیست؛ تیره تر می نمود. گل آرزو های گاندی بزرگ، سر بر نیاورده ، خوشیده است. هنوز  ” نجس ” ها در چرخه ی ارزشی اجتماع هستند.

نه اندیشه های فلسفی بودایی و برهمایی نه دیگر روشهای آیینی ستایشگر جوهر نیستی؛ یا آرمانخواهی مسیحایی ،نتوانسته اند؛ درماندگی وا خورده های نظام کاستی را درمان کنند. دموکراسی آزادیخواهانه ی حزب کنگره نهرو یا ایندرای نجیب هم، آبی بر آتش التهاب دوزخیان گرفتار در تضاد بهره وری عادلانه از زندگانی آسوده ی نوین نپاشیدند.

انسان در بند نان و کار و سر پناه را نمی توان بدست فلسفه و اخلاق  ساخته و پرداخته ی قانونگذاران قدرت و مالمندی، وا نهاد. همان ارگانهایی که نحوه ی اندیشیدن و ستایش و پرستش را فرا راه درماندگان می نهند. مگر روزگاری که آریاییها ی گله دار، در پی یافتن علفزارهای نو به هند رسیدند؛ هفتاد و دو فرقه بودند؟

شهر دهلی آنقدر بزرگست و دیدنیست که برای شناخت راستینش،  باید صد ساله شد. به یمن داشتن نمونه های فرهنگی دورانهای زندگانی بشر، یک سر و گردن، از بسی شهر های بر جسته ی گیتی، بلند تر است.

**********
تورنتو
٢٠  امرداد ١٣٩٢